ADHD – skrót angielskojęzycznej nazwy zaburzenia: Attention Deficit Hyperactivity Disorder

Agresja – czynności (agresja fizyczna) lub słowa (agresja werbalna) skierowane przeciwko drugiej osobie lub przedmiotom. Wyróżnia się agresję impulsywną i celową. Agresja impulsywna, często występująca u dzieci z ADHD, jest zwykle reakcją na rozpoznanie przez dziecko sytuacji zagrożenia, nieradzenie sobie z emocjami lub porażką. Stanowi natychmiastową reakcję ruchową lub słowną na pojawienie się emocji złości, gniewu, także lęku. Agresja celowa to przemyślane, zaplanowane działanie na szkodę człowieka lub obiektów; częściej występuje u dzieci z zaburzeniami zachowania.

DSM-IV-TR – Diagnostic and Statistical Manual of Mental Disorders – czwarta, poprawiona edycja międzynarodowej klasyfikacji zaburzeń psychicznych, opracowana przez Amerykańskie Towarzystwo Psychiatryczne (APA). Zawiera kryteria diagnostyczne dla wszystkich znanych zaburzeń funkcjonowania psychicznego człowieka, czyli „warunki”, jakie musi spełnić badana osoba, aby możliwe było formalne rozpoznanie zaburzenia. Najistotniejszymi informacjami są objawy, moment pojawienia się pierwszych symptomów, minimalny czas trwania, czasem kryteria wykluczające, rokowanie i kierunki terapii. W podręczniku znajdują się także kody diagnostyczne, czyli numery statystyczne zaburzeń. Najnowsza wersja DSM-IV-TR została opublikowana w języku polskim jako Kryteria diagnostyczne według DSM-IV-TR (red. prof. Jacek Wciórka z Instytutu Psychiatrii i Neurologii w Warszawie). W Polsce DSM-IV-TR nie jest obowiązującym, a jedynie pomocniczym podręcznikiem diagnostycznym. Nazwa ADHD, czyli Attention Deficit Hyperactivity Disorder, pochodzi właśnie z DSM.

Funkcje wykonawcze – termin w ostatnich latach niezwykle popularny i często stosowany w psychologii i neuropsychologii. Jest bardzo pojemny, oznacza zbiór funkcji psychicznych obejmujący:

• wykonywanie celowych, świadomych czynności
• procesy planowania działania, organizacji aktywności
• kontrolowanie przebiegu działania, czy jest zgodne z planem
• rozpoznawanie popełnionych błędów i zgodnie z tym korygowanie zachowania

Praca funkcji wykonawczych jest widoczna w szczególności wtedy, gdy aktywność nie może być prostą, automatyczną reakcją na sytuację, czyli wymaga „przemyślanego” zachowania. Według wielu autorów w ADHD zasadniczym problemem jest dysfunkcja wykonawcza (czyli zaburzenie funkcji wykonawczych). Jednocześnie funkcje wykonawcze nie są tożsame z inteligencją, choć mają pewien obszar wspólny. Dziecko może mieć duże możliwości analizowania, wyciągania wniosków, szybkiego rozumienia i uczenia się, co jest przejawem dużych możliwości intelektualnych, a jednocześnie przejawiać kłopoty z planowaniem, zorganizowaniem czynności, co jest widoczne np. w chaosie wypowiedzi, niespójnych wypracowaniach, ciągłym spóźnianiu się i zapominaniu o obowiązkach.

Hamowanie reakcji – funkcja psychiczna traktowana jako jedna z funkcji wykonawczych. Jest to zdolność do powstrzymania się od natychmiastowej reakcji lub do zatrzymania reagowania zgodnie z wymaganiami sytuacji. Funkcja ta jest uwarunkowana biologicznie, czyli zależy od pracy okolic przedczołowych mózgu człowieka, ale poddaje się terapii, można zatem w pewnym stopniu ją usprawnić. Trudności w hamowaniu reakcji są przyczyną zachowań impulsywnych i nadaktywnych, a w efekcie problemów z samokontrolą.

Impulsywność – jeden z wymiarów energetycznego funkcjonowania człowieka, oznacza tendencję do zachowania będącego bezpośrednią, niezwłoczną reakcją na aktualną sytuację.Zachowanie impulsywne jest to czynność rozpoczęta bez namysłu nad jej konsekwencjami, niezaplanowana, spontaniczna, natychmiastowa. Impulsywność powoduje, że dziecko podejmuje działania bez zastanowienia się, niezależnie od swojej wiedzy o normach i zasadach. Dziecko impulsywne zna zasady, ale nie potrafi się nimi kierować w praktyce – rozpoznać sytuacji, w których powinny być zastosowane. Możemy być impulsywni z powodu bodźców zewnętrznych – np. gdy Karol zobaczy swojego dobrego kolegę Jasia po drugiej stronie jezdni (który tego dnia miał mu dać ciekawą grę), niezależnie od posiadanej wiedzy, jak przechodzić przez jezdnię, zrobi to, nie sprawdzając, czy akurat nie nadjeżdża samochód. Do pochopnego działania mogą nas też skłaniać bodźce wewnętrzne: nagłe pomysły, które przychodzą do głowy i są natychmiast realizowane – np. impulsem jest myśl, żeby wlepić we włosy koleżanki gumę do żucia, bo „będzie śmiesznie”. Dopiero po pewnym czasie pojawia się refleksja nad konsekwencjami. Impulsywność może dotyczyć czynności ruchowych – impulsywność motoryczna oraz reakcji emocjonalnych – impulsywność emocjonalna. Oprócz tego wyróżnia się impulsywność poznawczą, gdy zachowania impulsywne dotyczą czynności podejmowania decyzji, wyciągania wniosków – np. dziecko zbyt szybko, bez namysłu i analizy wszystkich danych podaje odpowiedź na pytanie czy rozwiązanie, np. zadania matematycznego.

Nadpobudliwość – nadmierna pobudliwość, oznacza tendencję do nadmiernego reagowania oraz trudności w kontrolowaniu swoich reakcji. Prowadzi do nieprzemyślanych zachowań i, w efekcie, kłopotliwych sytuacji.

Nadruchliwość – dziecko z ADHD mają wrodzoną, uwarunkowaną biologicznie zwiększoną potrzebę ruchu: nie potrafi spokojnie siedzieć czy stać w jednym miejscu, wierci się, kręci, bawi różnymi przedmiotami. Gdy zostanie mu zwrócona uwaga, jest w stanie na chwilę przerwać daną czynność (czym nadruchliwość różni się od tików), jednak za chwilę znów przestaje się kontrolować i pojawia się kolejny ruch. Czynności te nie stanowią aktywności celowej, nie są podejmowane, aby osiągnąć założony rezultat, ale dla samego zaspokojenia potrzeby ruchu. Dlatego są chaotyczne, nieuporządkowane, nieukierunkowane.

Pobudliwość – zdolność do reagowania, widoczna zarówno na poziomie komórki nerwowej, jak i całego organizmu. Jest cechą niezbędną do życia, ponieważ każdy organizm bez przerwy odbiera bodźce i reaguje na to, co dzieje się wokoło i w jego wnętrzu.

Psychoedukacja rodziców – wpływanie na poprawę umiejętności pedagogicznych, wychowawczych rodziców, przekazywanie wiedzy, ale też uczenie umiejętności poprzez zajęcia teoretyczne i warsztatowe, ćwiczenia. To jedna z najważniejszych form pomocy dziecku z ADHD. Żaden rodzic nie jest idealnym wychowawcą, każdy popełnia błędy, niemniej wobec dziecka trudnego wychowawczo łatwiej owe błędy popełnić. Psychoedukacja zwiększa samoświadomość rodziców, dzięki czemu wiedzą, dlaczego określone środki wychowawcze są lepsze od innych i jakie mogą być efekty ich stosowania. Wzrasta samokontrola zachowań wobec dziecka, a zmniejsza przypadkowość oddziaływań.

Samokontrola – zdolność do świadomego kontrolowania swojego zachowania. Dzięki niej potrafimy przewidywać skutki naszych działań. Jeżeli uważamy, że będą pozytywne, motywuje nas to do kontynuowania aktywności. Jeżeli przypuszczamy, że możemy się wpędzić w kłopoty, to próbujemy się zatrzymać lub zacząć robić coś innego. Warunkiem samokontroli jest zdolność do refleksji tuż przed rozpoczęciem działania (zastanawiamy się, czy można, czy warto, jakie będą konsekwencje) lub w jego trakcie (czy nadal opłaca się nam to robić).

Uwaga – procesy psychiczne zapewniające człowiekowi możliwość wyboru informacji; pozwala na ograniczenie dostępu bodźców z otoczenia do organizmu (mózgu), co jest warunkiem podstawowym świadomego i kontrolowanego wykorzystania docierających do niego danych. Słaba selekcja powoduje natłok informacji i brak możliwości ich opracowania. Uwaga to zbiór współpracujących ze sobą funkcji psychicznych, takich jak zdolność do krótkotrwałego, ale intensywnego skupienia na trudnej czynności (natężenie uwagi), zdolność do długotrwałego zaangażowania w łatwe czynności (podtrzymywanie uwagi), zdolność do przekierowania uwagi zgodnie z wymaganiami zadania (przerzutność uwagi), umiejętność wykonywania czynności pomimo działania czynników przeszkadzających, np. hałasu w pokoju (brak podatności na dystraktory), zdolność do jednoczesnego wykonywania co najmniej dwóch różnych czynności, np. słuchania i notowania (podzielność uwagi).

Zaburzenia uwagi – nasilone trudności w przebiegu kilku lub wszystkich procesów uwagi prowadzące do zachowań nieuważnych w ADHD. Przykładowo dzieci z ADHD koncentrują się krócej niż ich rówieśnicy, rozpraszają ich bodźce, których inni ludzie nie dostrzegają, oraz mają kłopoty z doprowadzeniem zadania do końca.

Aneta Borkowska | 2010-03-17

„A on to może ...

Jeżeli w Twojej klasie jest dziecko z ADHD lub jakąkolwie...

Doskonalenie u...

Dziecku z ADHD sprawia ogromną trudność stworzenie logicz...