ADHD manifestuje się nadruchliwością (nadmierną aktywnością – nieuzasadnioną żadną potrzebą), impulsywnością (nieumiejętnością powstrzymania się od działania – osoby z ADHD nie potrafią przewidzieć jego konsekwencji) i zaburzeniami koncentracji (brakiem zdolności ukierunkowywania uwagi i skupiania się na wykonywanym zadaniu). Co istotne, wymienione zaburzenia występują u dzieci trwale (czyli przez cały czas w każdym środowisku), choć ich nasilenie może się zmieniać – zazwyczaj objawy ADHD są mniej widoczne, gdy dziecko robi coś ciekawego, a zaczynają dominować, gdy czeka je nudne zadanie. Warto zauważyć, że ich nasilenie zmniejsza się z wiekiem – symptomy te występują u 70% pacjentów w okresie dorastania, ale tylko u 5% w wieku dorosłym. Stwierdzono, iż częstość pełnoobjawowego ADHD maleje o 50% w ciągu każdych 5 lat, co oznacza, że każdego roku spośród 10 „nadpobudliwych” jedna osoba „wyrasta” z objawów. Według innych badań pewne elementy ADHD są odnotowywane nawet u 30-65% dorosłych, u których zaburzenie to stwierdzono w wieku szkolnym. Komentując to zjawisko, Russell Barkley napisał, że choć „wyrastamy z kryteriów diagnostycznych”, niektóre problemy pozostają na całe życie.

Należy zaznaczyć, że cechy ADHD mają charakter ilościowy, a nie jakościowy. Oznacza to, że problemy z koncentracją, nadruchliwością czy nadmierną impulsywnością od czasu do czasu ma większość ludzi. W przypadku osób z rozpoznaniem zespołu nadpobudliwości psychoruchowej występują one dużo częściej i są poważniejsze – utrudniają ich funkcjonowanie. W praktyce różnice między żywym dzieckiem a jego rówieśnikiem z ADHD mogą być niewielkie. Dlatego przed ustaleniem rozpoznania konieczne jest przeprowadzenie szczegółowego postępowania diagnostycznego, obejmującego zarówno wizyty u psychologa, jak i konsultację u psychiatry. Pamiętajmy, że cecha (np. ruchliwość) staje się objawem, jeżeli jest bardziej nasilona niż u rówieśników oraz powoduje, że dziecko ma trudności w codziennym funkcjonowaniu. Zachodzi tu zresztą prosta analogia do innych zaburzeń – choć niemal wszyscy miewamy, co pewien czas, problemy z zasypianiem, tylko nieliczni spośród nas cierpią na chroniczną bezsenność (która z kolei, podobnie jak zaburzenia koncentracji, może mieć wiele przyczyn, zarówno psychicznych, jak i somatycznych). Z drugiej strony jeżeli rodzice podejrzewają, że ich dziecko ma ADHD, powinni bezwzględnie skonsultować się z psychologiem (np. w poradni psychologiczno-pedagogicznej). 

Zachowania, które mogą świadczyć o występowaniu zaburzeń koncentracji u dziecka

• nie zwraca uwagi na szczegóły lub popełnia błędy wynikające z nieuwagi (np. pomija szczegóły, myli znaki)
• nie potrafi się skupić na nudnym zadaniu (problem ten rozpoznajemy także wtedy, gdy dziecko potrafi przez wiele godzin zająć się czymś dla niego interesującym, np. oglądaniem telewizji, grą na komputerze)
• nie słucha, co się do niego mówi, instrukcje trzeba wielokrotnie powtarzać, ma trudności z zareagowaniem na polecenie wydane całej grupie
• nie jest konsekwentne w działaniu – osoby z ADHD często nie stosują się do instrukcji, nie udaje im się dokończyć zadań w szkole, w domu lub w pracy
• ma problemy w gospodarowaniu czasem – nie potrafi organizować zadań i aktywności, zwleka i robi wszystko na ostatnią chwilę
• unika zadań wymagających długotrwałego wysiłku umysłowego
• gubi przedmioty
• łatwo rozprasza się pod wpływem zewnętrznych bodźców
• jest roztargnione, zapomina o codziennych czynnościach

Zachowania, które mogą świadczyć o nadmiernej ruchliwości dziecka

• wykonuje nerwowe ruchy rękoma lub nogami, wierci się
• staje z miejsca w czasie lekcji lub w czasie innych czynności wymagających spokojnego siedzenia
• często biega czy też wspina się wszędzie, gdzie tylko można, nawet gdy jest to zachowanie niewłaściwe
• ma trudności z zabawą w ciszy czy też inną formą spokojnego wypoczynku
• jest pobudzone, ciągle w ruchu – „biega jak nakręcone”

Zachowania, które mogą świadczyć o problemach z nadmierną impulsywnością

•  udziela odpowiedzi, zanim pytanie zostanie sformułowane do końca
•  ma trudności z czekaniem na swoją kolej
•  przeszkadza innym i wtrąca się do rozmowy lub zabawy
•  mówi za dużo, nie zważając na konsekwencje

To oczywiście nie wyczerpuje wszystkich problemów nadpobudliwych osób. Wiele dzieci  z ADHD nie kontroluje swoich emocji – łatwo przechodzą od radości do złości i na odwrót, reagują bardziej emocjonalnie na różne zdarzenia. Częściej niż u rówieśników mogą u nich występować inne rozpoznania, na przykład miewają specyficzne trudności w uczeniu się (np. dysleksja, dysgrafia, dyskalkulia). Diagnozę ADHD utrudniają dodatkowo stany współwystępujące, obserwowane u ponad połowy „nadpobudliwców”: zaburzenia opozycyjno-buntownicze, tiki, problemy z koordynacją, depresja, lęki, nerwica natręctw i choroba afektywna dwubiegunowa. Szczegółowo omówimy je w części „Zaburzenia współwystępujące i przypominające ADHD”.

Marcin Mruwczyński | 2010-03-18

Rodzaje zaburz...

Do najczęstszych zaburzeń snu, współwystępujących z ADHD ...

Co to jest ADHD?

W ponad stuletniej historii badań nad ADHD stosowano wiel...